چرخش لگن در کودکان یکی از شایعترین اختلالات وضعیت بدنی در سنین رشد است که به شکل تغییر زاویه طبیعی استخوان لگن نسبت به محور بدن بروز میکند و میتواند بهصورت چرخش به داخل یا به خارج مشاهده شود. این ناهنجاری معمولا با تغییر در الگوی راه رفتن و نحوه قرارگیری زانو و پاها همراه است و در صورت عدم اصلاح میتواند به ناهماهنگی اسکلتی گستردهتر در اندام تحتانی منجر شود. در حالت طبیعی، لگن باید بهگونهای قرار گیرد که نیروهای واردشده از تنه به پاها بهشکل متقارن منتقل شوند، اما در وجود چرخش، این تعادل مختل شده و فشار بیش از حد بر قسمت خاصی از مفصل ران یا زانو وارد میشود. چرخش داخلی لگن معمولاً در کودکانی با چرخش درشتنی یا فمورال همراه است و ممکن است موجب راه رفتن با پاهای چرخیده به داخل شود. در مقابل، چرخش خارجی لگن میتواند باعث باز شدن غیرطبیعی پاها و بیثباتی حرکتی گردد. تشخیص زودهنگام این وضعیت اهمیت زیادی دارد، زیرا در سالهای ابتدایی رشد قابلیتی بالا برای اصلاح طبیعی وجود دارد، اما در صورت بیتوجهی، الگوهای حرکتی نادرست تثبیت شده و احتمال تغییر شکل دائمی افزایش مییابد.
منشأ چرخش لگن در کودکان غالباً ترکیبی از عوامل رشدی، محیطی و بیومکانیکی است. در بسیاری از نوزادان زاویه استخوان ران نسبت به لگن بهطور طبیعی مقداری به داخل چرخیده است و با رشد تدریجی عضلات و لیگامانها این زاویه کاهش مییابد. با این حال در برخی کودکان، ضعف عضلات تثبیتکننده لگن مانند گلوتئوس مدیوس و ماکسیموس یا کوتاهی عضلات خاص مانند فلکسورهای لگن سبب میشود لگن در وضعیت چرخیده باقی بماند. وضعیتهای غلط نشستن طولانیمدت، مانند نشستن به حالت W، نیز یکی از دلایل اصلی تشدید چرخش داخلی لگن است، زیرا باعث کشش مخالف بر ساختارهای داخلی مفصل ران میشود. در مقابل، کودکانی که به دلیل عادات حرکتی یا فعالیت ورزشی خاص مثل رقص یا ژیمناستیک دچار چرخش خارجی مفرط هستند، بهمرور ممکن است بیثباتی مفصل ران و درد کمری را تجربه کنند. برخی بیماریهای عصبی عضلانی نظیر فلج مغزی نیز میتوانند باعث چرخش غیرطبیعی لگن در اثر کنترل ناکافی بر عضلات فمورال شوند. درک دقیق علت اصلی بروز چرخش لگن شرط لازم برای انتخاب مسیر درمانی مؤثر است، زیرا درمان چرخش لگن صرفاً بر اساس اصلاح ظاهری بدون در نظر گرفتن عامل زمینهای، موقت و ناپایدار خواهد بود.
تشخیص دقیق چرخش لگن نیازمند معاینه تخصصی توسط فیزیوتراپیست یا ارتوپد اطفال است تا علت مکانیکی یا عصبی اختلال مشخص شود. در ارزیابی بالینی، متخصص نحوه ایستادن، راه رفتن و قرارگیری زانو و پاهای کودک را بررسی میکند و به دنبال نشانههایی از چرخش به داخل یا خارج در محور فمورال میگردد. آزمایشهای سادهای مانند بررسی دامنه حرکتی مفصل ران در حالت خوابیده و ایستاده میتواند جهت چرخش لگن و شدت محدودیت حرکتی را نشان دهد. اگر چرخش لگن ناشی از ناهنجاری استخوانی یا اختلاف طول اندامها باشد، تصویربرداری رادیولوژیک از لگن و فمور برای تعیین زاویه استقرار استخوانها انجام میشود. در کودکان مبتلا به اختلالات عصبی عضلانی، الکترومیوگرافی به تشخیص الگوی فعالیت غیرطبیعی عضلات کمک میکند. اهمیت این ارزیابی چندبعدی در آن است که درمان بر اساس میزان انعطافپذیری بافتها، مرحله رشد اسکلتی و وجود مشکلات ثانویه مانند چرخش زانو یا مچ پا تنظیم میگردد. بهطور کلی هرچه چرخش زودتر شناسایی شود، احتمال اصلاح آن با درمانهای غیرجراحی بیشتر خواهد بود، زیرا در دوران رشد، ساختار اسکلتی هنوز انعطاف لازم برای بازآرایی محورهای لگنی را دارد.
درمان اصلی چرخش لگن در کودکان معمولاً غیرجراحی و مبتنی بر اصول فیزیوتراپی و تمریندرمانی است. هدف از درمان، بازگرداندن تعادل بین عضلات داخلی و خارجی ران، بهبود الگوی حرکتی و اصلاح نحوه نشستن و راهرفتن است. تمریناتی برای تقویت عضلات گلوتئوس مدیوس، ماکسیموس و عضلات عمقی تثبیتکننده لگن انجام میشود تا قدرت کنترل مفصل ران افزایش یابد. همچنین حرکات کششی برای عضلات کوتاهشده مانند فلکسورهای لگنی، آداکتورهای ران و کمربند خاصرهای نقش مهمی در اصلاح تدریجی محور دارند. اصلاح وضعیتهای نشستن نادرست، بهویژه حالت W، یکی از گامهای کلیدی در درمان است، زیرا تداوم آن موجب تثبیت چرخش داخلی شده و اثربخشی تمرینات را کاهش میدهد. استفاده از وسایل کمکی نظیر نوارهای اصلاحی (Taping) یا کمربندهای حرکتی در مراحل ابتدایی درمان میتواند به تحریک الگوی صحیح حرکتی کمک کند. در صورتیکه چرخش لگن با صافی کف پا یا چرخش ساق همراه باشد، استفاده از کفی یا بریس اصلاحی ضروری است تا نیروهای وارده بر لگن متقارن شوند. تغییرات در راه رفتن بهتدریج و با نظارت منظم فیزیوتراپیست اصلاح میشود و در بیشتر موارد، طی چند ماه تا یک سال بهبود محسوسی در تراز لگنی ایجاد خواهد شد.
در مواردی که چرخش لگن شدت بالایی دارد یا به درمانهای محافظهکارانه پاسخ نمیدهد، گزینههای جراحی با هدف اصلاح مکانیکی محور استخوانی مطرح میشوند. این شرایط معمولاً در کودکانی دیده میشود که دارای چرخش فمورال داخلی بیش از ۵۰ درجه یا ناهنجاری پایدار در استخوان ران هستند. جراحی موسوم به استئوتومی فمور، با برش کنترلشده روی استخوان ران و تغییر زاویه آن نسبت به لگن انجام میشود تا محور مفصل اصلاح گردد. این نوع مداخله عموماً پس از سن رشد سریع اسکلتی (حدود ده تا دوازدهسالگی) توصیه میشود تا خطر بازگشت کاهش یابد. پس از جراحی، دوره توانبخشی نقش کلیدی در موفقیت درمان دارد؛ تمرینات فیزیوتراپی برای بازگرداندن دامنه حرکتی، افزایش قدرت عضلات میانبر و تثبیت مجدد الگوی حرکتی ضروری است. در بیشتر موارد، بازگشت به فعالیتهای طبیعی بین سه تا شش ماه طول میکشد، اما پایش بلندمدت برای اطمینان از حفظ محور اصلاحشده الزامی است. هرچند جراحی گزینهای نهایی است، اما با پیشرفتهای جدید در توانبخشی کودکان، درصد بالایی از موارد چرخش لگن قابل اصلاح با تمرین درمانی هدفمند و مداوم هستند، مشروط بر آنکه درمان در سالهای اولیه رشد آغاز شود و هماهنگی عضلانی بهدرستی بازسازی گردد.
در بسیاری از موارد خفیف، چرخش لگن بهتدریج و با رشد طبیعی استخوانها و تقویت عضلات اصلاح میشود، اما در صورت تداوم پس از هفتسالگی یا بدتر شدن وضعیت راه رفتن، نیاز به ارزیابی و مداخله فیزیوتراپی وجود دارد.
بهترین زمان شروع فیزیوتراپی بلافاصله پس از تشخیص است، زیرا انعطاف بافتی و قابلیت تغییر در محور استخوانی در سالهای ابتدایی زندگی بیشترین میزان را دارد و درمانهای زودهنگام احتمال نیاز به جراحی را به حداقل میرسانند.
