انحراف زانو در کودکان یکی از ناهنجاریهای شایع اسکلتی است که در آن محور استخوان ران و ساق در ناحیه زانو بهدرستی با هم منطبق نیستند، و این موضوع باعث تغییر در شکل پاها و الگوی حرکتی کودک میشود. این انحراف ممکن است به شکل زانوهای ضربدری (زانوی به داخل یا ژنووالگوم) یا زانوهای پرانتزی (زانوی به خارج یا ژنوواروم) مشاهده شود. در سالهای ابتدایی رشد، درجات خفیفی از انحراف معمول و طبیعی است، زیرا استخوانها و مفاصل هنوز در حال رشد و انطباق با فشارهای مکانیکی هستند. اما اگر زاویه انحراف بیش از حد طبیعی باشد، بهویژه پس از سن پنج یا ششسالگی باقی بماند یا تشدید شود، باید تحت بررسی دقیق پزشک ارتوپد قرار گیرد. تشخیص زودهنگام اهمیت حیاتی دارد، زیرا در این سنین استخوانها هنوز پویایی بالایی دارند و اصلاح طبیعی با مداخلهی مناسب قابلدستیابی است. در صورت غفلت، ممکن است انحراف به ساختارهای لگن یا مچ پا منتقل شود و در بزرگسالی مشکلات عملکردی نظیر درد، آرتروز یا بیثباتی مفصل پدید آید.
انحراف زانو در کودکان میتواند دلایل متفاوتی داشته باشد که از عوامل ژنتیکی و فیزیولوژیک گرفته تا بیماریها و الگوهای حرکتی غلط متفاوتاند. در برخی از کودکان، رشد نامتقارن استخوان ران و ساق یا ساختار خاص صفحات رشد باعث ایجاد زاویه غیرطبیعی در ناحیه زانو میشود. کمبود ویتامین D و نرمی استخوان (راشیتیسم) از مهمترین علل قابل پیشگیری این اختلال هستند، زیرا این وضعیت باعث ضعف استخوانها و تغییر در جهت نیروهای فشاری میشود. گاهی نیز کودکانی که دچار زمین خوردگیهای مکرر، آسیبهای زانو یا التهاب مفصلی هستند، با گذشت زمان دچار انحراف میشوند. ایستادن طولانیمدت، قرار گرفتن در حالتهای نامناسب نشستن مانند چهارزانو یا زانوبهداخل نشستن نیز میتواند فشارهای مکرر غیرطبیعی بر مفصل وارد کند. در برخی موارد، علت زمینهای در عضلات یا رباطها است؛ به این معنا که ضعف یا سفتی غیرمتعادل بین گروههای عضلانی پا باعث کشش نابرابر و جابهجایی محور مکانیکی زانو میشود. شناخت منشاء اصلی علت برای انتخاب نوع درمان فیزیوتراپی یا اصلاحی حیاتی است.
درمان غیرجراحی انحراف زانو در کودکان معمولاً با فیزیوتراپی و تمرینات اصلاحی آغاز میشود که هدف آن تقویت و تعادلبخشی به عضلات اطراف زانو و لگن است. فیزیوتراپیست ابتدا وضعیت محور اندامها را ارزیابی میکند تا مشخص شود چرخش یا خمیدگی در کدام جهت غالب است، سپس برنامه تمرینی ویژهای بر اساس نوع انحراف تنظیم میکند. تمرینات کششی برای کاهش سفتی عضلات خاص مانند ادداکتور یا ایلیوتیبیال باند و نیز تمرینات تقویتی عضلات سرینی و چهارسر ران برای حفظ محور زانو در مرکز نقش کلیدی دارند. علاوه بر این، حرکات تعادلی، تمرینات تعقیب محور پا هنگام راه رفتن و آموزش شیوههای صحیح ایستادن و قدم برداشتن از ارکان فیزیوتراپی محسوب میشود. در درمان کودکان، شکل بازیمحور تمرینات اهمیت دارد تا کودک با انگیزه بیشتری در برنامه شرکت کند. استمرار جلسات فیزیوتراپی معمولاً باعث کاهش تدریجی زاویه انحراف در مدت سه تا شش ماه میشود. نکته مهم این است که مداخلهی زودهنگام در کودکان بازدهی بسیار بالاتری دارد، زیرا انعطاف استخوان و عضله در این سن بیشتر است.
در برخی موارد، بهویژه زمانی که شدت انحراف متوسط تا شدید باشد یا کودک همکاری لازم برای انجام تمرینات مستمر نداشته باشد، استفاده از وسایل کمکی مانند بریس، زانوبند و کفیهای طبی به درمان کمک بزرگی میکند. بریسهای مخصوص زاویهی پا، با اعمال نیروی ملایم و مداوم، محور زانو را در راستای طبیعی نگه میدارند و از تشدید زاویه غیرطبیعی جلوگیری میکنند. این وسایل باید تحت نظر پزشک ارتوپد یا کارشناس ارتز ساخته و تنظیم شوند تا میزان فشار و جهت اصلاحی دقیق باشد. علاوه بر وسایل اصلاحی، اصلاح سبک زندگی کودک نیز در درمان اهمیت دارد؛ برای مثال، انتخاب کفشهای استاندارد، پرهیز از نشستن طولانیمدت در حالتهای نادرست و کنترل وزن بدن از تشدید انحراف جلوگیری میکند. در کودکانی که دارای اضافهوزن هستند، فشار مکانیکی بر استخوانهای در حال رشد بیشتر است و باید با کاهش وزن و فعالیتهای منظم سبک مانند شنا یا دوچرخهسواری با رکاب سبک، به روند اصلاح کمک کرد. ترکیب وسایل اصلاحی و تمرینات هماهنگ بهترین نتایج را در طول زمان به همراه دارد.
یکی از مهمترین مراحل در درمان انحراف زانو در کودکان، پیگیری رشد و پایش مستمر نتایج درمان است. از آنجا که استخوانها تا پایان نوجوانی در حال تغییر و رشد هستند، حتی پس از اصلاح اولیه نیز احتمال برگشت خفیف وجود دارد؛ بنابراین لازم است هر چند ماه یکبار معاینه مجدد توسط متخصص انجام شود. در صورت مشاهده نشانههایی از تغییر مجدد محور، تمرینات اصلاحی باید ادامه یابد یا نسخه بریس بازتنظیم گردد. درمان موفق هنگامی پایدار خواهد بود که عضلات اطراف زانو قدرت و کشش متعادلی پیدا کرده باشند. بیتوجهی به مراقبتهای بعد از اصلاح میتواند موجب انتقال نیروهای نامناسب به مفصل ران یا مچ پا و در آینده بروز آرتروز زودرس شود. در نهایت، توصیه میشود کودکان با سابقه خانوادگی ناهنجاریهای پا از سنین پایین غربالگری شوند، زیرا تشخیص در مراحل ابتدایی رشد بهترین فرصت را برای درمان مؤثر و بدون جراحی فراهم میآورد. حرکات منظم، تغذیه مناسب سرشار از ویتامین D و کلسیم، و فعالیتهای متعادل فیزیکی ضامن پایداری نتایج درمان و حفظ سلامت مفصل زانو در دوران بلوغ و بزرگسالی است.
در بسیاری از کودکان درجات خفیف انحراف ممکن است تا حدود سن پنج سالگی بهصورت طبیعی تصحیح شود. اما اگر زاویه انحراف شدید باشد یا با گذر زمان بدتر شود، نیاز به فیزیوتراپی یا وسایل اصلاحی وجود دارد تا از پایداری یا مزمن شدن تغییرات مفصلی جلوگیری شود.
اگر کودک پس از ششسالگی هنوز دچار انحراف قابلمشاهده در پاهاست، هنگام راه رفتن پاهایش به هم برخورد میکنند، یا از درد و خستگی زودرس در زانو شکایت دارد، باید حتماً توسط ارتوپد یا فیزیوتراپیست ارزیابی شود تا برنامه درمانی مناسب تدوین گردد.
