خار پاشنه یکی از شایعترین علل درد پاشنه پا است که معمولاً در اثر تجمع تدریجی رسوبات کلسیمی در ناحیه زیر استخوان پاشنه ایجاد میشود. این زائدهی استخوانی کوچک، نتیجه التهاب مزمن فاسیای کف پا یا همان رباطی است که استخوان پاشنه را به انگشتان متصل میکند. هنگامی که این بافت به علت فشار مکرر یا استفاده بیشازحد کشیده و تحریک شود، بدن برای ترمیم آن کلسیم اضافه در محل تجمع میدهد که در نهایت به شکل خار استخوانی ظاهر میشود. عوامل متعددی از جمله ایستادن طولانی، استفاده از کفشهای نامناسب، افزایش وزن، صاف بودن کف پا یا قوس بیش از حد، و اختلال در بیومکانیک حرکتی میتوانند در ایجاد خار پاشنه نقش داشته باشند. اگرچه خود خار لزوماً همیشه دردناک نیست، اما التهاب بافتهای اطراف آن باعث ایجاد درد سوزاننده یا تیرکشنده، بهویژه هنگام اولین قدمها در صبح میشود. شناخت دقیق عوامل زمینهای خار پاشنه، نخستین گام برای پیشگیری و درمان علمی این مشکل محسوب میشود.
درد خار پاشنه معمولاً به دلیل التهاب فاسیای کف پا در محل اتصالش به استخوان پاشنه ایجاد میشود، نه صرفاً وجود خود خار. در مراحل اولیه، شخص ممکن است تنها هنگام بیدار شدن از خواب یا بعد از نشستن طولانی درد تیزی را در پاشنه احساس کند. با گذشت زمان و ادامه تحمیل فشار، درد مزمنتر میشود و حتی در حال استراحت نیز باقی میماند. التهاب سبب تحریک گیرندههای درد در بافت نرم میشود و هر بار که وزن بدن بر پا وارد میشود، فشاری چند برابر بر بافت آسیبدیده اعمال میگردد. این چرخه التهاب و فشار باعث نازک شدن لایه محافظ بافتی زیر پاشنه و در نهایت افزایش حساسیت نسبت به هرگونه تماس یا حرکت میشود. بیماران اغلب درد را مانند فرو رفتن میخ در پاشنه توصیف میکنند. در بسیاری از موارد، رادیوگرافی وجود خار استخوانی را نشان میدهد، اما اندازه یا شکل آن با شدت درد همبستگی مستقیم ندارد؛ به این معنا که ممکن است فردی خار بزرگ داشته باشد ولی درد مختصری احساس کند، درحالیکه دیگری با خار کوچکِ اما التهابی، درد شدیدی داشته باشد.
فیزیوتراپی و تمرینات کششی از مهمترین درمانهای غیرجراحی خار پاشنه محسوب میشوند و هدف آنها کاهش التهاب، بهبود انعطافپذیری تاندونها و بازگرداندن تعادل حرکتی پا است. فیزیوتراپیست معمولاً تمرکز خود را بر آرامسازی فاسیای کف پا و عضلات ساق میگذارد، چرا که کوتاهی این عضلات فشار را بر پاشنه افزایش میدهد. تمرینات کششی ساده اما اصولی مانند کشش ملایم کف پا با حوله، ایستادن روی پله برای کشیدن تاندون آشیل، یا غلتاندن توپ کوچک زیر پا میتوانند جریان خون را افزایش داده و بافت را ترمیم کنند. علاوه بر تمرین، استفاده از ماساژ عمقی بافت نرم، سونوگرافی درمانی، تحریک الکتریکی و استفاده از سرما برای کاهش التهاب از روشهای رایج فیزیوتراپی است. نتیجهی مداومت در این تمرینات معمولاً طی چند هفته ظاهر میشود و بیشتر بیماران کاهش درد قابل توجهی را تجربه میکنند. فیزیوتراپی مزیت مهمی نسبت به دارودرمانی دارد زیرا به جای درمان موقت علامت، علت مکانیکی التهاب را برطرف میکند و به بازسازی عملکرد طبیعی پا کمک مینماید.
انتخاب کفش و کفی مناسب نقش بسیار مهمی در کاهش درد و جلوگیری از بازگشت خار پاشنه دارد. کفشهای سخت، تخت و بدون قوس حمایتی موجب تشدید التهاب در فاسیای کف پا میشوند. به همین دلیل افراد مبتلا باید از کفشهایی استفاده کنند که دارای کفی نرم، پاشنه با ضخامت مناسب، و قوس داخلی حمایتی باشند. کفیهای طبی با خاصیت جذب شوک میتوانند نیروی وارد بر ناحیه پاشنه را به طور یکنواخت پخش کنند و از فشردگی رباط کف پا جلوگیری نمایند. در مواردی که صافی کف پا یا قوس زیاد وجود دارد، ارتوتیست میتواند با طراحی اختصاصی کفی، محور فشار را اصلاح کند. همچنین استفاده از پدهای ژلهای در ناحیه پاشنه احتمال تحریک بافت را کاهش میدهد. افرادی که به دلیل شغل خود مجبور به ایستادن طولانی هستند، باید در فواصل معین استراحت کرده و با حرکات کششی فشار را از مفصل پاشنه بردارند. رعایت اصول انتخاب کفش و حمایت کف پا نه تنها باعث تسکین درد میشود بلکه به بازگشت عملکرد طبیعی و جلوگیری از التهاب مزمن کمک میکند.
درمان خار پاشنه معمولاً نیازمند ترکیب چند روش محافظهکارانه است که شامل استراحت نسبی، فیزیوتراپی، کفش مناسب، کنترل وزن و تمرینات اصلاحی میشود. در مواقعی که درد به درمانهای معمول پاسخ ندهد، تزریق کورتون یا روشهای درمانی نوین مانند تزریق پلاسمای غنی از پلاکت (PRP) برای کاهش التهاب استفاده میشود. با این حال، جراحی تنها در درصد اندکی از بیماران که علائم مقاوم دارند انجام میگیرد. پیشگیری از عود خار پاشنه با حفظ وزن ایدهآل، انجام منظم حرکات کششی و اجتناب از کفشهای غیراستاندارد میسر است. همچنین گرم کردن قبل از فعالیت بدنی، حفظ تعادل بین فعالیت و استراحت و رعایت وضعیت صحیح در هنگام راه رفتن یا دویدن نقش اساسی در جلوگیری از عود مجدد دارد. در بیشتر بیماران، با رعایت این نکات و صبر در اجرای برنامه درمان، درد پاشنه در عرض چند ماه به طور محسوسی کاهش مییابد و فرد میتواند بدون محدودیت به فعالیتهای روزمره بازگردد. درمان خار پاشنه اگر بهدرستی و بهصورت پیوسته دنبال شود، معمولاً نتایج بسیار رضایتبخشی به همراه دارد.
استراحت به کاهش التهاب و تسکین درد کمک میکند، اما خار پاشنه معمولاً به خودی خود از بین نمیرود. تنها در ترکیب با فیزیوتراپی، کفش مناسب و تمرینات اصلاحی میتوان التهاب را کنترل کرد و عوارض آن را به حداقل رساند.
مدت زمان بهبود بستگی به شدت التهاب و میزان رعایت برنامه درمانی دارد، اما اغلب بیماران طی سه تا شش ماه کاهش واضح درد را تجربه میکنند. در صورت تداوم علائم، ممکن است لازم باشد روشهای درمانی پیشرفتهتر مانند تزریق یا شاکویو انجام شود.
